To przełomowy moment dla jawności życia publicznego w Polsce. Prezydent Karol Nawrocki podpisał ustawę powołującą do życia Centralny Rejestr Umów (CRU). O ten sukces przez lata zabiegały organizacje strażnicze i lokalni społecznicy, wśród których prym wiódł Piotr Dymiński z krośnieńskiej Fundacji Pasjonauci.
Podpis pod nowymi przepisami to zwieńczenie wieloletnich starań kilkudziesięciu organizacji zajmujących się prawami człowieka, transparentnością oraz walką z korupcją. Centralny Rejestr Umów Jednostek Sektora Finansów Publicznych ma stać się potężnym narzędziem w rękach obywateli, pozwalającym na realną kontrolę nad tym, jak wydawane są publiczne pieniądze.
Lokalna walka o transparentność
Choć ustawa ma charakter ogólnopolski, jej korzenie tkwią w determinacji konkretnych ludzi działających lokalnie. Piotr Dymiński z Fundacji Pasjonauci od 2014 roku apelował o utworzenie rejestru umów w Krośnie. Przypomina on, że jawność finansów była obietnicą wyborczą prezydenta Krosna, Piotra Przytockiego, jeszcze w 2002 roku.
Mimo deklaracji włodarza o „pracach nad systemem”, rzeczywistość przez lata wyglądała inaczej. Zamiast otwartości, mieszkańcy i społecznicy napotykali na opór urzędników. – Wielokrotnie urząd utrudniał dostęp do informacji. Konieczne było nawet złożenie skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego – wyjaśnia Piotr Dymiński, wspominając wsparcie, jakie otrzymał od Poradni Sieci Watchdog Polska. Sprawa braku transparentności w krośnieńskim magistracie była opisywana przez lokalne media, takie jak Krosno24.pl – Prezydent naruszył prawo, ale nie rażąco czy KrosnoCity.pl – Chcą by „Miasto Szkła” było wzorem przejrzystości
Co zmieni Centralny Rejestr Umów?
Nowe przepisy nakładają na kierowników jednostek sektora finansów publicznych obowiązek publikowania i aktualizowania danych o zawieranych umowach. Dotyczy to zarówno urzędów centralnych, jak i lokalnych samorządów – w tym Urzędu Miasta Krosna czy Starostwa Powiatowego w Krośnie.
Dzięki CRU każdy obywatel dowie się:
- kto jest stroną danej umowy,
- na jaki okres została zawarta,
- jaka jest dokładna kwota zobowiązania.
Taka baza danych umożliwi nie tylko wgląd w konkretne wydatki, ale także porównywanie kosztów tych samych zadań realizowanych w różnych gminach, co może obnażyć niegospodarność lub zawyżone koszty usług.
Rejestr bez progów kwotowych i z surowymi karami
Kluczowym sukcesem środowisk obywatelskich jest ostateczny kształt ustawy. Po poprawkach Senatu, które przyjął Sejm, zrezygnowano z tzw. „progów kwotowych”. Wcześniejsze propozycje zakładały, że mniejsze umowy nie będą trafiać do rejestru, co mogłoby ukryć przed opinią publiczną nawet 80% wszystkich kontraktów. Ostatecznie rejestr będzie obejmował szeroki zakres danych, co zyskało poparcie polityków różnych opcji.
Dla zapewnienia skuteczności nowych przepisów wprowadzono surowe sankcje karne. Za nieprawidłowe prowadzenie rejestru, podawanie nieprawdziwych danych lub brak aktualizacji grozi grzywna, kara ograniczenia wolności, a nawet do 2 lat więzienia. Te przepisy mają być gwarantem, że jawność nie pozostanie jedynie martwym zapisem na papierze, lecz stanie się standardem funkcjonowania polskiej administracji.
